Bu Kitap Özgür İradeye Bakışınızı Değiştirecek
Mutfaktan güzel bir haberimiz var: Michael Gazzaniga’nın beyin-sinirbilimde çığır açan Dizginler Kimin Elinde? Özgür İrade ve Beyin Bilimi kitabı şu sıralar matbaada. Ebru Kılıç'ın dilimize kazandırdığı çalışma, çok yakında Babil Kitap etiketiyle raflarda olacak.
Kararlarınızı gerçekten siz mi veriyorsunuz?
Bu sabah içtiğiniz kahveyi siz seçtiniz, öyle mi düşünüyorsunuz? Peki ya beyniniz kararı siz fark etmeden çoktan verdiyse? Beyin bir makineyse, makinenin yaptıklarından kim sorumlu? Her şey önceden belirlenmişse özgür irade diye bir şey kalır mı? Kalmazsa suçlu ile masumu nasıl ayıracağız, ödülü ya da cezayı kime, neye göre vereceğiz?
Beyin-sinirbilim son kırk yılda bu soruları giderek daha yüksek sesle sordu. Gazzaniga da bu tartışmanın tam ortasında duran isimlerden biri.
Gazzaniga kimdir?
Michael Gazzaniga, Nobel ödüllü Roger Sperry ile birlikte yürüttüğü bölünmüş beyin çalışmalarıyla tanınıyor. Sol ve sağ beyin yarıkürelerinin bağlantısı kesilmiş hastalarla yaptığı deneyler, bilincin sandığımız kadar yekpare gösterdi ve bilişsel beyin-sinirbilimin temellerinden biri oldu. Çalışmalarının en dikkat çekici sonuçlarından biri de beynimizdeki “yorumlayıcı”: Yaptıklarımıza sonradan, son derece ikna edici ama çoğu zaman yanlış açıklamalar uyduran bir mekanizma. Bu yorumlayıcıya ne kadar güvenebiliriz? Kendimizi tanıdığımızı düşündüğümüzde kimi dinliyoruz?
Kitap nasıl ortaya çıktı?
Kitap, Gazzaniga’nın Edinburgh Üniversitesi’ndeki Gifford Konferansları’nda sunduğu fikirlerden doğdu. Yazarın çıkış noktası şu: Beynimiz otomatik, deterministik süreçlerle çalışıyor olabilir, ama bu “kimse sorumlu değildir” demek mi? Sorumluluğu tek bir nöronda ya da beyin bölgesinde aramak yerine başka bir yere bakmak gerekirse, o yer neresi? Gazzaniga’nın cevabı beyinler arasındaki toplumsal etkileşimde yatıyor. Bu cevap bizi hukuktan ahlaka uzanan geniş bir yelpazede nereye götürüyor? Bir suçun failini ararken beyin taramasına mı bakacağız, kişiye mi? Mahkeme salonunda beyin-sinirbilimin yeri yeri ne olmalı?
Neden farklı?
Özgür irade üzerine yazılmış kitapların çoğu ya felsefenin soyut tartışmalarında kalıyor ya da “özgür irade bir yanılsama” diyerek bitiyor. Gazzaniga ikisinin de dışında bir yerde duruyor. Laboratuvardan gelen biri olarak veriden kaçmıyor, ama o veriden “sorumluluk diye bir şey yok” sonucunu da çıkarmıyor. Bu iki uç arasında nasıl bir yol tutuyor? Cevabı kitabın sayfalarında. Çok yakında.